Βιβλιοκριτική • Νίκανδρος | Αντώνης Παπαδόπουλος | Εκδόσεις Κάκτος
Γράφει η Ιωάννα Σταθοπούλου
Ένα μυθιστόρημα που κατορθώνει να είναι ιστορικό χωρίς να είναι βαρύ. Περιπετειώδες χωρίς να γίνεται επιφανειακό και βαθιά ανθρώπινο χωρίς να θυσιάζει την αλήθεια της εποχής του.
Ο «Νίκανδρος», το πρώτο μυθιστόρημα του Αντώνη Παπαδόπουλου, αποτελεί μια εντυπωσιακή είσοδο στον χώρο της ιστορικής λογοτεχνίας. Γραμμένο με την επιμέλεια ενός επιστήμονα και τη φαντασία ενός αφηγητή, το βιβλίο συνδυάζει ιστορική ακρίβεια κατά ένα μεγάλο ποσοστό, ανθρώπινη ένταση και βαθιά ερωτήματα.
Στο επίκεντρο της ιστορίας βρίσκεται μια σχέση. Η σχέση πατέρα–γιου. Ο ίδιος ο συγγραφέας χαρακτηρίζει το έργο «οικογενειακό δράμα». Κάτι σαν τις οικογενειακές ιστορίες του Alpha. Ένα ταξίδι αυτογνωσίας του Διόδωρου, ο οποίος αναζητά τη θέση του ως πατέρα μέσα σε έναν κόσμο που βυθίζεται στη σύγκρουση. Φτάνει μάλιστα να το αποκαλεί, «την παραβολή του ασώτου πατέρα», στοιχείο που λειτουργεί ως ισχυρή θεματολογική πυξίδα για τον αναγνώστη.
Η ιστορία ξεδιπλώνεται μέσα από ένα γοητευτικό εύρημα. Το «χαμένο ημερολόγιο» του Διόδωρου του Σικελιώτη. Η χρήση ενός τέτοιου αντικειμένου ως πύλης για την αφήγηση επιτρέπει στον συγγραφέα να συνδυάσει το πραγματικό με το μυθοπλαστικό, ενώ η χρονιά που επιλέγει, το 48 π.Χ., σημείο-καμπή για τον δυτικό κόσμο, προσφέρει ένα εκρηκτικό ιστορικό υπόβαθρο. Όπως ο ίδιος σημειώνει, είναι η στιγμή όπου «η Ρωμαϊκή Δημοκρατία τελειώνει» και ένας νέος κόσμος αναδύεται.
Αυτή η ιστορική μετάβαση αντανακλάται και στην εσωτερική μετάβαση των ηρώων του.
Η συγγραφή κράτησε 14 χρόνια, με μεγάλο μέρος του χρόνου να αφιερώνεται σε ενδελεχή έρευνα. Ένας χρόνος που αντανακλάται στην προσεγμένη τεκμηρίωση του έργου. Βιβλιογραφία, επιστημονικά άρθρα, συζητήσεις με ιστορικούς, ακόμα και εφόρους αρχαιοτήτων, έχτισαν ένα γερό υπόβαθρο.
Ωστόσο, ο συγγραφέας δηλώνει πως το βάρος πέφτει τελικά στην ιστοριοπλασία. Στο να αφηγηθεί μια ιστορία που «δεν φωνάζει, απλώς αποκαλύπτεται», όπως σημειώνει χαρακτηριστικά σε μια από τις πιο όμορφες φράσεις του βιβλίου. Η περιπέτεια του Διόδωρου, το ηθικό του ταξίδι, οι ερωτήσεις του για την πατρότητα, το καθήκον και τον ηρωισμό είναι ο πραγματικός άξονας του βιβλίου.
Ιδιαίτερη μνεία αξίζουν οι υποσημειώσεις στο κάτω μέρος των σελίδων, ένα στοιχείο που λειτουργεί ως ευχάριστη έκπληξη για τον αναγνώστη. Με τρόπο διακριτικό και καθόλου κουραστικό, οι υποσημειώσεις εξηγούν ιστορικές λεπτομέρειες, φωτίζουν ονόματα και γεγονότα και ενισχύουν την εμπειρία ανάγνωσης χωρίς να διακόπτουν τον ρυθμό της αφήγησης. Πρόκειται για μια επιλογή που τιμά τόσο τη φιλολογική ακρίβεια όσο και τον αναγνώστη που θέλει να μάθει περισσότερα.
Ένα από τα μεγαλύτερα επιτεύγματα του μυθιστορήματος είναι η ικανότητά του να συνδυάζει τον πόλεμο, την πολιτική και τις μάχες με την προσωπική, εσωτερική πάλη. Ο συγγραφέας θέτει μια σειρά διαχρονικών ερωτημάτων, όπως το τι καθορίζει τον άνθρωπο; Πού τοποθετείται το καθήκον, στον εαυτό, στην πατρίδα ή στην οικογένεια; Ποια είναι τα χαρακτηριστικά της πατρότητας;
Πώς μεταμορφώνεται ο ηρωισμός μέσα στη δίνη του πολέμου; Κατά πόσο έχει αλλάξει πραγματικά ο άνθρωπος από τότε μέχρι σήμερα; Οι ερωτήσεις αυτές διαπερνούν το βιβλίο σαν υπόγειο ρεύμα, προσδίδοντας στο κείμενο συναισθηματικό βάθος που ξεπερνά τη στενή ένοια της ιστορίας.
Επίσης, φράσεις όπως «Κοιμάσαι ήρωας, ξυπνάς και είσαι προδότης και ανίκανος» ή «Ματαιοδοξία, η πιο επικίνδυνη αρρώστια του ανθρώπου» συνοψίζουν με εντυπωσιακή καθαρότητα τον στοχασμό του συγγραφέα πάνω στην ανθρώπινη φύση.
Οι λογοτεχνικές επιρροές του Παπαδόπουλου όπως Καββαδίας, Έκο, Αρτούρο Πέρες-Ρεβέρτε, Βασίλης Ραφαηλίδης, μπορεί να φαίνονται αντιφατικές, αλλά εξηγούν τον ιδιαίτερο τόνο του. Μια γραφή ταυτόχρονα στοχαστική, περιπετειώδης και προσεκτικά δομημένη.
Η περιγραφή του ίδιου του συγγραφέα για το τι θα κρατούσε αν το βιβλίο γινόταν ταινία είναι απολύτως ενδεικτική: «Τη μυρωδιά του πεδίου μάχης». Αυτός ο αισθητηριακός ρεαλισμός είναι παρών σε πολλές σελίδες του βιβλίου.
Συμπερασματικά, ο «Νίκανδρος» δεν είναι απλώς ένα ιστορικό μυθιστόρημα. Είναι ένα έργο που στέκει σταθερά πάνω σε μια βάση αληθινών γεγονότων, χωρίς όμως να χάνει την αναγνωστική του ροή ή να γίνεται βαρύ για όσους δεν είναι λάτρεις αυτού του λογοτεχνικού είδους. Είναι μια εξερεύνηση της ανθρώπινης φύσης μέσα στις πιο ακραίες στιγμές της. Με μαεστρία στην έρευνα, κινηματογραφική αφήγηση και έναν πυρήνα βαθιά ανθρώπινο, ο Αντώνης Παπαδόπουλος παραδίδει ένα έργο που τιμά την ιστορία αλλά υπηρετεί πρωτίστως τον άνθρωπο. Πρόκειται για ένα βιβλίο που αξίζει να διαβαστεί τόσο από φίλους της ιστορικής λογοτεχνίας όσο και από αναγνώστες που αναζητούν ένα δυνατό, συναισθηματικό αφήγημα με επίκεντρο την πατρική αγάπη, τη σύγκρουση και την αναζήτηση ταυτότητας.
