Γράφει ο Τάκης Γεράρδης, συγγραφέας
Αυτές τις μέρες δεν ξέρω τι μ’ έπιασε αλλά κάνω σαν την παροιμία: Δουλειά δεν είχε ο διάολος, δουλειά βρήκε να κάνει…
Όταν διαβάζω κάθε βιβλίο, στα χέρια μου κρατάω ένα στυλό. Με αυτό σημειώνω, κυκλώνω, υπογραμμίζω ό,τι μου προκαλεί στην πρώτη ανάγνωση το ενδιαφέρον. Μετά, σε μια δεύτερη ανάγνωση που συνήθως απέχει πολύ χρονικά, ξανά με άλλο στυλό κάνω τα ίδια. Έτσι που τα βιβλία μου καθίστανται άχρηστα για τον οποιονδήποτε άλλον αλλά για μένα είναι και εύχρηστα και χρήσιμα γιατί θυμάμαι και ανατρέχω με ευκολία. Φέτος, πολλά χρόνια από τότε που αγόρασα δύο βιβλία, χρειάστηκε να ανατρέξω στις σελίδες τους. Και είδα τις σημειώσεις μου επάνω του, και θυμήθηκα…
1. Το Χρονικό του Χρόνου, Stephen Hawking, εκδόσεις ΚΑΤΟΠΤΡΟ, 1988.
Για τον Χόκινγκ ένιωθα και νιώθω δέος. Τεράστιο μυαλό, εγκλωβισμένο σε ένα άρρωστο κορμί που αυτό το κορμί τον βασάνισε από νεαρή ηλικία, και του περιόρισε τον βιολογικό και νοητικό του ορίζοντα. Κι όμως, παρόλο που ζούσε σε αναπηρικό καρότσι και δεν μπορούσε να μιλήσει άμεσα παρά μόνο μέσω ειδικά σχεδιασμένης μηχανής ακουγόταν, ο νους του μπορούσε να στοχάζεται και να παράγει. Μπορούσε να κάνει διεισδυτικούς συλλογισμούς, να συνδυάζει και να οραματίζεται. Είχε την ικανότητα να παρακολουθεί φιλοσοφικές και μαθηματικές σκέψεις, να γράφει, λόγου χάριν, 14 εις την 32η δύναμη, να βάζει εκατοντάδες μηδενικά πριν ή μετά την υποδιαστολή και να μην χάνεται. Τεράστιος! Και αλάθητος!
Κι όμως στην όμορφη και καλαίσθητη έκδοση του βιβλίου στην ελληνική εκδοχή (δεν έχω δει κάποια άλλη έκδοση στα Αγγλικά ή Ισπανικά ή Γερμανικά – ίσως να μην είναι λάθος μόνο της ελληνικής έκδοσης) υπάρχει ένα ασήμαντο λαθάκι στη λεζάντα μιας από τις δεκάδες φωτογραφίες και σκίτσα που κοσμούν την όμορφη, εκλαϊκευμένη έκδοση. Επειδή το λάθος αυτό είναι μαθηματικής χροιάς, όχι ορθογραφικό, με κέντρισε να το υπογραμμίσω. Στη σελίδα 94 υπάρχει η φωτογραφία μιας ρουλέτας και από κάτω η λεζάντα γράφει:
… όταν η ρουλέτα γυρίζει γρήγορα, η μπίλια μπορεί να περνά ελεύθερα από όλες τις δυνατές θέσεις. Όταν όμως η ρουλέτα επιβραδύνεται, η μπίλια καταλήγει σε μια από τις τριάντα επτά (37) διαφορετικές θέσεις…
Ο συγγραφέας προφανώς αναφέρεται στη γαλλική ή ευρωπαϊκή ρουλέτα (36 αριθμοί + zero = 37 θέσεις). Όμως η φωτογραφία που συνοδεύει τη λεζάντα (και που προφανώς είναι επιλογή των εκδοτών) είναι από αμερικάνικη ρουλέτα, η οποία έχει 38 θέσεις (36 αριθμοί + zero + double zero). Φαίνεται στη φωτογραφία το double zero και απέναντί του και το zero.
«Πουλάκι μου» αναφώνησα. « Σε γράπωσα!!!»
Τόσες μέρες με βασανίζεις, χειρότερα από τους μαθηματικούς του Λυκείου, με την αριθμολαγνία σου. Με ταπεινώνεις γιατί είμαι σκράπας με τους αριθμούς, με οδήγησες να σκύβω σεμνά το κεφάλι και να λέω μέσα μου: «Ξαναδιάβασέ το, Τάκη, πολλές φορές, μέχρι να καταλάβεις τι λέει.» Τώρα θα δεις…
Ήταν Άνοιξη του 1996, είχα το Αθηναϊκό Καφενείο επί της Σόλωνος, μια καφετέρια μέσα στο Πνευματικό Κέντρο, δίπλα στη Νομική Σχολή και ανάμεσα στo 80% των εκδοτικών οίκων. Όλη μέρα διάβαζα με βουλιμία και κάθε βράδυ έπαιζα στο καζίνο με … αρρωστημένο πάθος. Και έπαιζα μανιακά το zero και τα διπλανά του νούμερα. Έτσι δεν δυσκολεύτηκα να εντοπίσω το λάθος στην έκδοση.
Αρχίζω έρευνα, το google δεν θυμάμαι αν υπήρχε ακόμη το 1996, μόλις που είχα πάρει έναν κομπιούτερ στο γραφειάκι μου για να γράφω κι εγώ τα δικά μου χωρίς να κάνω θόρυβο με τη γραφομηχανή μου. Κινητοποιώ μια νεαρή σερβιτόρα που μιλούσε καλά Αγγλικά κι αφού με κόπο μου βρήκε το email του Χόκινγκ τού έγραψα λίγα λόγια, με χιούμορ. Εκείνη τη χρονιά είχα πληροφορηθεί από τις εφημερίδες πως τον Ιούλιο θα ερχόταν στη Σάμο, προσκεκλημένος σε ένα διεθνές μαθηματικό συνέδριο. Με βασάνισες, σκεφτόμουν, ατέλειωτες ώρες με τα τρελά σου νούμερα, που δεν ξέρω ούτε με ποιον τρόπο ούτε και αν μπορώ να επιβεβαιώσω αν είναι αληθινά, τώρα θα …σου δείξω εγώ. Είχε φουντώσει μέσα μου μια απέραντη ηδονή πως είχα την μοναδική ευκαιρία να αναμετρηθώ με το «θηρίο». Και μάλιστα να το διορθώσω!
Του έγραψα, λοιπόν, μια εξυπνακίστικη άποψη, πάνω κάτω: να μην στενοχωρηθεί γιατί ακόμη και οι Έλληνες Θεοί έκαναν λάθη, να πιει τα ουζάκια του στην όμορφη Σάμο και να δει στωικά το όλο θέμα. Έγινε τώρα, ρε Στέφανε, το λάθος. Δεν θα καταστραφεί και το Σύμπαν! Κυρίως τον συμβούλευα να μην απολύσει τους μισούς από όσους είχε στην υπηρεσία του. Έφταιγε προφανώς «ο Δαίμων του τυπογραφείου» κατέληγα. Το αόρατο διαολάκι που προσγειώνει πολλούς ανθρώπους στην πραγματικότητα.
Δεν μου απάντησαν ποτέ. Αλλά δεν περίμενα και κάτι άλλο. Απλά το σημειώνω για τη βιογραφία του σπουδαίου Χόκινγκ. Και για να ολοκληρωθεί το θέμα αντιγράφω: Γλωσσική επιμέλεια και τυπογραφικές διορθώσεις: Παντελής Μπουκάλας, Γιώργος Κυριακόπουλος.
Τα λάθη στη ζωή είναι συχνά. Ακόμη και με το Σύμπαν ή με το Θεό μπορούμε εύκολα να διαφωνήσουμε, να γκρινιάξουμε, να παραπονεθούμε, να …διορθώσουμε. Από ένα λάθος που έγινε ή δεν έγινε ίσως και να υπάρχουμε.
Αλλά, είπα και πιο πάνω, αυτές τις μέρες κυριολεκτικά: δουλειά δεν είχε ο διάολος, δουλειά βρήκε να κάνει. Ανέσυρα και κάτι άλλο:
2. Συμπαντική Αρμονία, Μουσική και Μαθηματικά στον Μίκη Θεοδωράκη. Πανεπιστημιακές εκδόσεις Κρήτης, 2006.
Ο Μίκης στη θυελλώδη ζωή του υπήρξε πολυπράγμων. Έγραψε μεγάλες ποσότητες μουσικής που ένας άλλος ομότεχνός του θα χρειαζόταν εφτά ζωές να το κάνει. Έγραψε και πολλά βιβλία, άλλοτε αυτοβιογραφικά, άλλοτε φιλοσοφικά αλλά και πολιτικά. Στοχάστηκε με ιδιαίτερη οξύνοια και με μεγάλη ευαισθησία και μας άφησε για παρακαταθήκη ένα ογκώδες κι επιβλητικό μουσικό και συγγραφικό έργο.
Δεν ξέρω τις συνθήκες που δούλευε, ιδίως τα γραπτά του – εννοώ αν είχε φιλολογική και ορθογραφική υποστήριξη – φαντάζομαι πως ο περίγυρός του θαμπωμένος από την τεράστια προσωπικότητά του να μην τολμούσε να τον διορθώνει. Όμως στον γραπτό λόγο – σε αντίθεση με το απόλυτο της μουσικής, όπου μια λάθος νότα γκρεμίζει τη μελωδία ή τον ρυθμό – τα κείμενα είναι ευεπίφορα σε λάθη τόσο φιλολογικά όσο και νοηματικά. Τέτοια λάθη εντοπίζονται σε πολλούς συγγραφείς. Ο Μίκης μπορεί να έμενε χωρίς φιλολογική επιμέλεια, λόγω του τεράστιου κύρους του. Αυτό όμως δεν είναι ιδιομορφία μόνο δική του· είναι αρκετά συνηθισμένο σε μεγάλες προσωπικότητες (καλλιτέχνες, πανεπιστημιακούς κ.ά.).
Ο Ιάμβλιχος, λόγου χάριν, πιάνεται σε πολλά σημεία να είναι ασύντακτος. Αλλά μπορεί να φαίνεται ασύντακτος, όμως αυτό είναι και ζήτημα του πώς διασώθηκαν και μεταφράστηκαν τα έργα του. Εν ολίγοις, πριν βγουν σε βιβλίο οι εργασίες, πρέπει απαραιτήτως να διαβάζονται και να διορθώνονται από εξειδικευμένους στα θέματα που περιέχουν.
Στο βιβλίο, στην πολυσέλιδη ομιλία του, στη σελίδα 98 διαβάζουμε:
…Και φτάνουμε στην εκπληκτική παρατήρηση του Αναξίμανδρου για τις αποστάσεις των ουράνιων σωμάτων και την περιφορά των πλανητών κατά την τροχιά τους, η οποία εξ’ αιτίας της αέναης τριβής τους με τον γαλαξία και αιθέρα προκαλούσε έναν μουσικό βόμβο που τον ονόμασε «Μουσική» ή «Αρμονία των Σφαιρών»…
Και στη σελίδα 99 επαναλαμβάνει:
….Μιλάμε για βαθύτατες και σχεδόν ανεπαίσθητες επιδράσεις, δεδομένου ότι οι σχέσεις αυτών των πιθανών Συμπαντικών νόμων επί του ανθρώπου δεν έχουν αποδειχθεί. Όπως δεν έχει αποδειχθεί η Αρμονία των Σφαιρών του Αναξίμανδρου….
Η «Αρμονία των Σφαιρών» από την αρχαία εποχή έως σήμερα δεν αποδίδεται από κανέναν σχολιαστή στον Αναξίμανδρο, αλλά στον Πυθαγόρα και στους Πυθαγόρειους. Ο Αναξίμανδρος μίλησε για το «ἄπειρον» και όχι για μουσική των πλανητών. Άρα εδώ υπάρχει μια ουσιαστική σύγχυση ή μια ανθρώπινη αβλεψία.
Η έννοια της “τριβής με τον γαλαξία και τον αιθέρα” από φυσικο-αστρονομικής πλευράς, δεν στέκει: οι Πυθαγόρειοι δεν μιλούσαν για τριβή με τον γαλαξία και τον αιθέρα, αλλά για μαθηματικές αναλογίες και αρμονίες των αποστάσεων/κινήσεων. Το «βόμβο» τον αντιλαμβάνονταν μάλλον μεταφορικά – μόνο ο Πυθαγόρας είχε αυτό το ιδίωμα να μπορεί να τον ακούει, όπως μας παραδόθηκε. Ο Αριστοτέλης που ασχολήθηκε με τη θεωρία της Μουσικής των Σφαιρών των Πυθαγορείων αναφέρει στο έργο του «Περί Ουρανού»:
«οἱ μὲν γὰρ Πυθαγόρειοι νομίζουσιν ἐκ τῆς κινήσεως τῶν σωμάτων τῶν μεγάλων γίγνεσθαι φωνήν· συμβαίνειν δὲ τὸ μὴ ἀκούειν διὰ τὸ ἐξ ἀρχῆς γεγονέναι συνήθη τῇ ἀκοῇ, καθάπερ τοῖς χαλκεῦσιν· οἱ γὰρ κατοικοῦντες παρ’ αὐτοῖς διὰ τὸ ἐξ ἀρχῆς συνεθίσθαι τὴν ψόφον οὐκ αἰσθάνονται. καὶ ἐν τούτοις εἶναί φασιν τὰς ἁρμονίας τὰς πρὸς τὰς ἀποστάσεις· τὰς γὰρ ἀποστάσεις εἶναι κατὰ λόγους τῶν ἀριθμῶν τῶν τῇ ἁρμονίᾳ.
Δηλαδή σε ελεύθερη απόδοση: Οι Πυθαγόρειοι πιστεύουν ότι από την κίνηση των μεγάλων ουράνιων σωμάτων παράγεται ήχος· και ότι το γεγονός πως δεν τον ακούμε οφείλεται στο ότι εξ αρχής η ακοή μας έχει συνηθίσει σε αυτόν, όπως συμβαίνει με τους σιδηρουργούς: όσοι κατοικούν δίπλα τους, επειδή έχουν συνηθίσει από την αρχή στον κρότο, δεν τον αντιλαμβάνονται. Και λένε ότι μέσα σε αυτούς τους ήχους υπάρχουν οι αρμονίες που αντιστοιχούν στις αποστάσεις, επειδή οι αποστάσεις βρίσκονται σε λόγους ανάλογους με τους αριθμούς που χαρακτηρίζουν την αρμονία.
Αυτό που με εξοργίζει είναι το γεγονός πως όλα αυτά καταγράφτηκαν και πέρασαν και στο You Tube. Με λίγα λόγια αν κάποιος πληκτρολογήσει στο You Tube: Συμπαντική Αρμονία, Μίκης, θα ακούσει τη φωνή του Μίκη να διαβάζει το εν λόγω απόσπασμα με τα λάθη του και μετά να ακολουθεί μια άτεχνη ηλεκτρονική μουσική κατασκευή κι ένα παραλήρημα στίχων από κάποιον τραγουδοποιό.
Οι Πανεπιστημιακές εκδόσεις Κρήτης όφειλαν, πριν κυκλοφορήσει το βιβλίο, να θέσουν υπόψιν του Μίκη τις επισημάνσεις τους και να τις διορθώσει ο ίδιος. Με χιούμορ, όπως φαντάζομαι πως θα το αντιμετώπιζε. Και για την απόλυτη αλήθεια αντιγράφω: Επιστημονική επιμέλεια Γιάννης Κουγιουμουτζάκης. Φιλολογική επιμέλεια Βίκτωρ Αθανασιάδης.
Από ένα απλό τυπογραφικό λάθος, από μια αβλεψία φιλοσοφικού στοχασμού από το γεγονός πως ένας εραστής δεν φόρεσε προφυλακτικό, από… άπειρες αιτίες αποτελείται η πολύπλοκη και χαοτική ζωή.
Και ουδείς αλάθητος.
