Γράφει ο Τάκης Γεράρδης, συγγραφέας

Αναζητώντας τα ίχνη της αρχιτεκτονικής και ειδικά των μεγαλιθικών κατασκευών, ο ερευνητής συναντά μια παράδοξη αντίθεση: απέναντι στο χαμηλό επίπεδο του Νεολιθικού οικιστικού περιβάλλοντος, ορθώνονται επιβλητικά οικοδομήματα που δεν συνάδουν με τα πολιτισμικά δεδομένα της εποχής. Λες και επιβλήθηκε εξωγενώς μια γνώση εντυπωσιακή, αλλά χωρίς άμεση πρακτική ανταπόκριση στις ανάγκες των τότε κοινωνιών. Η Αίγυπτος αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα.

Συναντά κανείς όχι μόνο τεχνίτες και εργάτες, αλλά και θρησκευτικούς ηγέτες, στρατιωτικούς μηχανικούς, φιλοσόφους, γεωμέτρες, ξυλουργούς και λιθοξόους. Μια κλειστή κάστα, φορέας προστατευμένης γνώσης. Ποιος τη μετέδωσε; Πώς διδάχθηκε η εξόρυξη, η μεταφορά και η ακριβής τοποθέτηση ογκόλιθων εκατοντάδων τόνων; Με ποια εργαλεία; Ποιος ο σκοπός αυτών των τερατωδών έργων χωρίς άμεσο όφελος; Οι απαντήσεις παραμένουν ασαφείς.

Ο Βιτρούβιος, πρώτος Ρωμαίος αρχιτέκτονας που συστηματοποίησε την “Ιερή Τέχνη της Κτισίματος”, όρισε τρεις θεμελιώδεις αρχές: ομορφιά, σταθερότητα, χρησιμότητα. Στις μεγαλιθικές κατασκευές εντοπίζουμε τις δύο πρώτες, αλλά η τρίτη απουσιάζει. Δεν πρόκειται για επένδυση στρατιωτική, ναυπηγική ή ιατρική, αλλά για σπατάλη σε εντυπωσιακά, πλην αινιγματικά οικοδομήματα.

Ο Δημήτρης Λαμπρέλλης υπονοεί ότι πριν την επιστήμη υπήρξε μια μαγική διάνοια, ικανή να σχεδιάζει με ακρίβεια και μυστικισμό. Ο Γιάννης Πελεγρίνης εξετάζει πώς κάθε φιλοσοφική φάση είχε το δικό της “αρχιτεκτονικό ήθος”. Ο στοχασμός και το χτίσιμο ακολουθούν κοινές αξιώσεις μορφής και νοήματος.

Η αρχιτεκτονική δεν γεννήθηκε μόνο για την επιβίωση· υπήρξε τρόπος κοσμοαντίληψης. Ένας ναός, μια πυραμίδα, δεν είναι απλώς κατασκευή: είναι σύμβολο τάξης, πίστης, δύναμης. Ειδικά η σύνδεσή τους με το έναστρο στερέωμα δείχνει πως οι αρχιτέκτονες δεν κοιτούσαν χαμηλά, αλλά οδηγούσαν τον κόσμο να κοιτάζει ψηλά.

Από τις πρόχειρες κατασκευές της Νεολιθικής εποχής περνάμε σχεδόν απότομα σε μνημειώδεις δομές: πυραμίδες, ζιγκουράτ, ναοί, ανάκτορα, τείχη. Δεν εξυπηρετούν μόνο λειτουργίες· ενσαρκώνουν μεταφυσική τάξη. Από τις πυραμίδες και τον Παρθενώνα έως το Στόουνχεντζ, το Γκόμπεκλι Τεπέ και το Μάτσου Πίτσου, η αρχιτεκτονική μαρτυρεί την ύπαρξη μιας ανεξήγητης γνώσης. Εκεί όπου δεν υπήρχαν σχολές, εργαλεία ακριβείας ή υπολογιστικά μέσα, εντοπίζονται αρχές γεωμετρίας, αστρονομίας και τεκτονικής ακρίβειας.

Η ύπαρξη αυτών των οικοδομημάτων γεννά θεωρίες: από χαμένους πολιτισμούς έως εξωγήινες επιρροές. Ίσως η ιστορία της τεχνολογίας να μην είναι τόσο γραμμική όσο νομίζουμε. Ίσως η γνώση να μεταβιβάστηκε μυητικά, κρυφά, διακεκομμένα.

Ορισμένες κατασκευές θέτουν σε δοκιμασία τις έννοιες μας περί προόδου. Η ακρίβεια στο Πούμα Πούνκου, οι ογκόλιθοι στο Σακσάι Ουαμάν, η χρήση διορίτη στην Αίγυπτο, η ευθυγράμμιση του Στόουνχεντζ, τα ανάγλυφα της Γιοναγκούνι: όλα δείχνουν τεχνογνωσία που είτε χάθηκε είτε δεν αναγνωρίστηκε.

Στο Καρνάκ, η αίθουσα των υποστυλωμάτων περιλαμβάνει 134 στήλες. Οι 12 κεντρικές έχουν ύψος 21 μέτρα και ζυγίζουν πάνω από 300 τόνους. Η μεταφορά και τοποθέτησή τους, πριν από 3.200 χρόνια, παραμένει αίνιγμα. Οι εξηγήσεις με ράμπες και σκλάβους δεν επαρκούν.

Η Πυραμίδα του Χέοπα δεν είναι απλώς μαυσωλείο: είναι μνημείο γεωδαιτικής, αστρονομίας και ποιητικής συμμετρίας. Το εμβαδόν της βάσης διαιρούμενο με το ύψος της δίνει προσεγγιστικά τον αριθμό π. Οι “διάδρομοι εξαερισμού” στοχεύουν σε αστέρια του Ωρίωνα. Δεν πρόκειται για σύμπτωση, αλλά για εξειδικευμένη γνώση.

Κάποιοι υποστηρίζουν ότι η γνώση αναπτύχθηκε τοπικά. Άλλοι μιλούν για χαμένο πολιτισμό, όπως η Ατλαντίδα του Πλάτωνα. Άλλοι, πιο τολμηροί, για εξωγήινη παρέμβαση ή υπερπολιτισμό που άφησε μόνο ίχνη στην πέτρα.

Και πάντα μένει το ερώτημα του κόστους. Ποια κοινωνία θα επένδυε τεράστιους πόρους για οικοδομήματα χωρίς άμεση πρακτική χρήση; Ναοί, πυραμίδες, παρατηρητήρια: τίποτε δεν εξυπηρετεί την καθημερινότητα.

Μήπως η ιστορία δεν εξελίσσεται όπως τη διδασκόμαστε; Μήπως το παλαιότερο δεν είναι απαραίτητα πιο πρωτόγονο; Μήπως υπήρξε περίοδος ακμής που διακόπηκε βίαια; Μήπως κάποιες γνώσεις διατηρήθηκαν από κλειστές ομάδες, ταξίδεψαν με εμπόρους, ασκητές, μυημένους αρχιμάστορες, και δεν άφησαν πίσω τους χειρόγραφα αλλά μόνο λίθινα έργα;