Η ποιήτρια Έλενα Αγγελοπούλου απαντά στις ερωτήσεις που της θέτει ο Κωνσταντίνος Μανίκας, με αφορμή την κυκλοφορία της ποιητικής συλλογής «Ψυχής σταλάγματα».
Το νέο βιβλίο σας «Ψυχής σταλάγματα» κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Ιωλκός. Πώς θα το περιγράφατε συνοπτικά;
Θα περιέγραφα το «Ψυχής σταλάγματα» ως μια ποιητική διαδρομή από τον κόσμο που μας περιβάλλει, προς τον εσωτερικό μας κόσμο, παράλληλα, και με μια διαρκή αναζήτηση των όσων υπερβαίνουν τα στενά όρια της ατομικότητάς μας. Η συλλογή χωρίζεται σε τρεις ενότητες, «τα των έξω», «τα των έσω» και «τα των υπεράνω», οι οποίες αλληλοσυμπληρώνονται και συνομιλούν μεταξύ τους. Πρόκειται για ποιήματα που γεννήθηκαν από μνήμες, προβληματισμούς, κοινωνικές πληγές, υπαρξιακές αναζητήσεις και από την ανάγκη να διατηρήσουμε ζωντανή την ανθρωπιά μας.
Τα αποκαλώ «σταλάγματα», γιατί κάθε ποίημα αποτελεί ένα μικρό απόσταγμα σκέψης, μνήμης και συναισθήματος. Μια σταγόνα ψυχής που αναζητά άλλες ψυχές, με την ελπίδα να μετατραπεί σε τόπο συνάντησης και επικοινωνίας.
Ποια ζητήματα επιθυμείτε να θίξετε με το έργο σας και πώς προέκυψε η ιδέα του;
Η ιδέα του δεν προέκυψε με βάση ένα προκαθορισμένο σχέδιο συγγραφής, αλλά διαμορφώθηκε σταδιακά, μέσα από την ανάγκη μου να καταγράψω όσα με συγκινούν, με προβληματίζουν ή με πληγώνουν. Όπως θα διαπιστώσει και ο αναγνώστης, στο έργο μου με απασχολούν η ανθρώπινη οδύνη, οι πόλεμοι, η προσφυγιά, η αδικία, η κοινωνική αδιαφορία, και η αποξένωση, η οποία συχνά ενισχύεται και από τη σύγχρονη ψηφιακή πραγματικότητα. Επίσης, άλλα θέματα που με προβληματίζουν είναι: οι προσωπικές μας μάχες με τον χρόνο, τη μνήμη, τη μοναξιά.
Την ίδια στιγμή, αναζητώ όσα εξακολουθούν να δίνουν νόημα στη ζωή: την αγάπη, τη δημιουργία, την ελπίδα και την ανθρώπινη αλληλεγγύη. Δεν γράφω επειδή πιστεύω ότι η ποίηση μπορεί από μόνη της να διορθώσει τον κόσμο. Γράφω γιατί θεωρώ, πως οφείλουμε τουλάχιστον, να μη συνηθίσουμε τον πόνο του και να μη σιωπούμε μπροστά σε όσα ζητούν την προσοχή, τη σκέψη και την ενσυναίσθησή μας.
Τι θα θέλατε να αποκομίσει ο αναγνώστης από αυτό;
Θα ήθελα ο αναγνώστης να βρει στις σελίδες του βιβλίου μου έναν χώρο προσωπικού αναστοχασμού. Να σταθεί για λίγο έξω από τον θόρυβο της καθημερινότητας, να αισθανθεί, να θυμηθεί και ίσως να αναμετρηθεί με ερωτήματα που συνήθως αποφεύγει. Δεν προσδοκώ να συμφωνήσει μαζί μου σε όλα, ούτε να ερμηνεύσει τα ποιήματα μέσα από μία και μοναδική οπτική. Θα με συγκινούσε, όμως, αν κάποιος αναγνώριζε μέσα σ’ έναν στίχο κάτι από τη δική του εμπειρία, έναν δικό του φόβο, μια αγωνία ή μια ελπίδα.
Για μένα, εκεί ολοκληρώνεται η ποίηση: όταν ένα προσωπικό βίωμα παύει να ανήκει αποκλειστικά στον δημιουργό του και βρίσκει καταφύγιο στην εμπειρία κάποιου άλλου.
Ποιο ήταν το ερέθισμα για να ασχοληθείτε με τη συγγραφή;
Το ερέθισμα δεν θα το περιόριζα σε ένα συγκεκριμένο γεγονός. Θα το αναζητούσα περισσότερο στην ανάγκη μου ν’ ακούσω προσεκτικότερα, όσα συμβαίνουν γύρω μου και μέσα μου. Κάποιες φορές μπορεί να είναι μια εικόνα της καθημερινότητας, μια είδηση που δεν μπορώ να προσπεράσω, μια ανάμνηση που επιστρέφει ή μια σκέψη που επιμένει και ζητά να ντυθεί με λέξεις.
Δεν γράφω μόνο για να εκφραστώ. Γράφω για να κατανοήσω καλύτερα όσα βλέπω, όσα αισθάνομαι και όσα συχνά μένουν ανείπωτα. Η γραφή είναι για μένα ένας τρόπος να ακούω πιο καθαρά τον κόσμο, τον εαυτό μου και τον άλλον.
Τι ρόλο έχει σήμερα το βιβλίο στον ψηφιακό μας κόσμο; Πώς επηρεάζεται από τις εξελίξεις στην τεχνητή νοημοσύνη;
Ζούμε σε μια εποχή όπου η πληροφορία είναι άφθονη και συνεχής, η προσοχή μας συχνά κατακερματισμένη και η επικοινωνία προσανατολισμένη στην ταχύτητα και στην εικόνα. Μέσα σε αυτή την πραγματικότητα, το βιβλίο εξακολουθεί να προσφέρει κάτι πολύτιμο: τη δυνατότητα να επιβραδύνουμε, να συγκεντρωθούμε και να παραμείνουμε για περισσότερο χρόνο μέσα σε μια σκέψη ή έναν προβληματισμό. Δεν θεωρώ ότι το ψηφιακό μέσο αποτελεί από μόνο του απειλή για την ανάγνωση. Το ζήτημα βρίσκεται κυρίως στον τρόπο με τον οποίο το χρησιμοποιούμε και στον χώρο που αφήνουμε για την ουσιαστική συνάντησή μας με το κείμενο.
Η τεχνητή νοημοσύνη ανοίγει αναμφίβολα νέους ορίζοντες και νέες δυνατότητες έκφρασης. Παράλληλα, όμως, μας καλεί να ξανασκεφτούμε τι είναι τελικά η δημιουργία. Επίσης, η τεχνητή νοημοσύνη μπορεί ν’ αποτελεί ένα χρήσιμο εργαλείο, να συμβάλει στην επεξεργασία ενός κειμένου ή στη γέννηση νέων ιδεών. Ωστόσο, η λογοτεχνία γεννιέται πρωτίστως από το βίωμα, τη μνήμη, την αγωνία και τη μοναδική ματιά του δημιουργού απέναντι στον κόσμο. Γι’ αυτό πιστεύω ότι, όσο κι αν εξελίσσεται η τεχνολογία, το ζητούμενο παραμένει το ίδιο: να διαφυλάξουμε εκείνο το ανθρώπινο στοιχείο που προσδίδει στην τέχνη την αλήθεια, την αυθεντικότητα και τη μοναδικότητά της.
Πώς θα ορίζατε τη λογοτεχνία;
Η λογοτεχνία είναι μια διαρκής προσπάθεια κατανόησης του ανθρώπου και του κόσμου, χωρίς την ψευδαίσθηση ότι υπάρχουν οριστικές απαντήσεις. Είναι η τέχνη του λόγου, αλλά και ένας τόπος συνάντησης της μνήμης, της φαντασίας και της εμπειρίας. Φωτίζει όσα συχνά προσπερνούμε, δίνει μορφή σε ανησυχίες και συναισθήματα που δύσκολα εκφράζονται και μας καλεί να δούμε τον εαυτό μας και τους άλλους με μεγαλύτερη ενσυναίσθηση. Για μένα, η αξία της δεν βρίσκεται στις βεβαιότητες που προσφέρει, αλλά στα ερωτήματα που γεννά και στους εσωτερικούς διαλόγους που ανοίγει.
Πώς κρίνετε τη σχέση των Ελλήνων με τη λογοτεχνική ανάγνωση σε σύγκριση με άλλες ευρωπαϊκές χώρες;
Θεωρώ ότι στην Ελλάδα υπάρχει μια σημαντική λογοτεχνική παράδοση και ένα αξιόλογο δυναμικό συγγραφέων, εκδοτών και αναγνωστών. Ωστόσο, η αγάπη για τη λογοτεχνία δεν μετατρέπεται πάντοτε σε σταθερή αναγνωστική συνήθεια. Οι απαιτήσεις της καθημερινότητας, η περιορισμένη καλλιέργεια της φιλαναγνωσίας από τη μικρή ηλικία και το δέλεαρ της ψηφιακής ψυχαγωγίας επηρεάζουν αναπόφευκτα τη σχέση μας με το βιβλίο.
Ωστόσο, δεν θα ήθελα να προχωρήσω σε άμεσες συγκρίσεις με άλλες ευρωπαϊκές χώρες, χωρίς να λάβω υπόψη τις διαφορετικές εκπαιδευτικές, κοινωνικές και πολιτισμικές συνθήκες που επικρατούν σε καθεμία από αυτές. Πιστεύω πως ως Έλληνες μπορούμε να ενισχύσουμε ουσιαστικά την αναγνωστική μας κουλτούρα, φέρνοντας τα παιδιά νωρίτερα σε επαφή με τα βιβλία, στηρίζοντας τις βιβλιοθήκες και τις λέσχες ανάγνωσης και αντιμετωπίζοντας το διάβασμα όχι ως υποχρέωση ή πολυτέλεια, αλλά ως μέρος της καθημερινής μας ζωής. Το βιβλίο χρειάζεται ν’ αποκτήσει μια ζωντανή παρουσία στην καθημερινότητά μας και όχι απλώς να είναι ένα αντικείμενο που αγοράζουμε ή προσφέρουμε ως δώρο σε ειδικές περιστάσεις.
Πιστεύετε στη μοίρα ή στην τύχη;
Θα έλεγα ότι συνυπολογίζω, τόσο τη μοίρα, όσο και την τύχη, ως δύο σημαντικούς παράγοντες της ζωής, χωρίς όμως να τους αποδίδω την απόλυτη ευθύνη για την πορεία μας. Υπάρχουν γεγονότα που δεν επιλέγουμε, συναντήσεις που μπορεί να είναι απροσδόκητες και συγκυρίες που μπορούν ν’ αλλάξουν τη ζωή μας. Ωστόσο, πιστεύω ότι ο τρόπος με τον οποίο διαχειριζόμαστε όσα μας συμβαίνουν έχει καθοριστική σημασία. Δεν μπορούμε πάντοτε να επιλέξουμε τις συνθήκες, μπορούμε όμως να επιλέξουμε τη στάση μας απέναντί τους. Μπορεί η τύχη ν’ ανοίγει μια πόρτα, αλλά χρειάζεται και η δική μας απόφαση για να τη διαβούμε. Και ίσως αυτό που εκ των υστέρων ονομάζουμε μοίρα να είναι, ως έναν βαθμό, η διαδρομή που διαμορφώνουν οι επιλογές μας μέσα στον χρόνο.
Ένας μήνας «καραντίνα»: ποια πέντε βιβλία θα θέλατε να έχετε μαζί σας;
Θα επέλεγα πέντε βιβλία που, το καθένα με τον τρόπο του, ανοίγει κι έναν διαφορετικό δρόμο προς την κατανόηση του ανθρώπου και του κόσμου:
• «Αδελφοί Καραμαζόφ» του Φιοντόρ Ντοστογιέφσκι, γιατί λίγα βιβλία εξερευνούν τόσο βαθιά την ανθρώπινη ψυχή, την πίστη, την αμφιβολία και την ηθική ευθύνη.
• «Δον Κιχώτης» του Μιγκέλ ντε Θερβάντες, γιατί πίσω από το χιούμορ και την περιπέτεια κρύβεται ένας στοχασμός πάνω στα όνειρα, στην πραγματικότητα και στην ανάγκη του ανθρώπου να δίνει νόημα στη ζωή του.
• «Το Βιβλίο της Ανησυχίας» του Φερνάντο Πεσσόα, γιατί αποτελεί ένα έργο σύνθετο και βαθιά ποιητικό, μια ανεξάντλητη καταγραφή της μοναξιάς, της αυτοπαρατήρησης και των αντιφάσεων της συνείδησης.
• «Αναζητώντας τον χαμένο χρόνο» του Μαρσέλ Προυστ, για τη μοναδική του ικανότητα να μετατρέπει τη μνήμη σε ζωντανή εμπειρία και να φωτίζει τη σχέση μας με τον χρόνο.
• «Ο Δημιουργός» του Χόρχε Λουίς Μπόρχες, γιατί συνδυάζει τη φιλοσοφική αναζήτηση με τη λογοτεχνική μαγεία, μετατρέποντας τον χρόνο, τη μνήμη, την ταυτότητα και την πραγματικότητα σε διαρκή αινίγματα.
Ίσως, βέβαια, η πραγματική δυσκολία να μην ήταν η επιλογή των βιβλίων, αλλά ο χρόνος που θα χρειαζόταν για να τα ξαναδιαβάσω, όπως τους αξίζει. Ένας μήνας καραντίνας, πιστεύω, δεν θα ήταν αρκετός, ούτε για ν’ ανοίξω ξανά τις σελίδες τους, πόσο μάλλον για να εξαντλήσω τα όσα έχουν ακόμη να μου πουν.
Με ποιους λογοτέχνες, ανεξαρτήτως εποχής, θα θέλατε να περάσετε μια ολιγοήμερη απόδραση;
Θα επέλεγα τον Νίκο Καζαντζάκη, τον Κ. Π. Καβάφη και τη Βιρτζίνια Γουλφ. Με τον Καζαντζάκη θα ήθελα να συζητήσω για την ελευθερία, την αγωνία της υπέρβασης, και την ευθύνη του ανθρώπου απέναντι στη ζωή. Με τον Καβάφη για τον χρόνο, τις διαψεύσεις, τις χαμένες ευκαιρίες, και εκείνες τις στιγμές, όπου η ανθρώπινη αδυναμία μετατρέπεται σε αυτογνωσία. Και με τη Βιρτζίνια Γουλφ για τη συνείδηση, τη μνήμη, τον χρόνο, τη γυναικεία ταυτότητα, και τις αδιόρατες πτυχές της ανθρώπινης ύπαρξης.
Θα προτιμούσα μια απόδραση χωρίς ιδιαίτερο πρόγραμμα, ίσως σε έναν τόπο ήσυχο, με μεγάλους περιπάτους και πολλές αφορμές για συζήτηση. Άλλωστε, περισσότερο από τις θέσεις ή τις βεβαιότητές των προαναφερθέντων λογοτεχνών, θα με ενδιέφερε να ανακαλύψω, κυρίως, τις αμφιβολίες τους. Συχνά πίσω από τα μεγάλα έργα, πιστεύω, δεν κρύβονται άνθρωποι που βρήκαν όλες τις απαντήσεις, αλλά άνθρωποι που έμαθαν να ζουν δημιουργικά με τα ερωτήματά τους.
Χρειαζόμαστε περισσότερο ρομαντισμό ή ρεαλισμό στην εποχή μας;
Πιστεύω ότι χρειαζόμαστε και τα δύο, όχι ως αντικρουόμενες δυνάμεις, αλλά ως αναγκαία συμπληρώματα. Από τη μία, ο ρεαλισμός μάς βοηθά να κοιτάζουμε κατάματα την πραγματικότητα, ν’ αναγνωρίζουμε τις αδικίες, τις αντιφάσεις και τις δυσκολίες της, χωρίς να καταφεύγουμε σε εύκολες εξιδανικεύσεις. Ο ρομαντισμός, από την άλλη, μας προστατεύει από τον κυνισμό και την παραίτηση. Κρατά ζωντανή την πίστη στην αγάπη, στην ομορφιά, στην αλληλεγγύη και στη δυνατότητα του ανθρώπου ν’ αλλάξει τα κακώς κείμενα.
Σε μια εποχή όπου συχνά επιβραβεύονται η ταχύτητα, η χρησιμότητα και η ατομική επιτυχία, χρειαζόμαστε έναν ρομαντισμό που δεν θα εθελοτυφλεί και έναν ρεαλισμό που δεν θα στερείται ψυχής. Ακόμη, πιστεύω πως χρειάζεται να βλέπουμε τον κόσμο όπως είναι, χωρίς όμως, να παραιτούμαστε από το δικαίωμα να τον ονειρευόμαστε διαφορετικό. Γιατί η ελπίδα δεν είναι άρνηση της πραγματικότητας, μα η απόφαση να συνεχίζουμε ν’ αναζητούμε μέσα της, όσα αξίζει να υπερασπιστούμε.
