Γράφει ο Πέτρος Χατζησωτηρίου, φαρμακοποιός – κριτικός λογοτεχνίας
Άλλο ένα ιστορικό μυθιστόρημα από την Αργυρώ Μαργαρίτη βρίσκεται στα ράφια των βιβλιοπωλείων, δίπλα στα άλλα επτά που προηγήθηκαν. Άλλο ένα ιστορικό πόνημα κατ’ ουσίαν αλλά πάντα μέσα από το μανδύα της μυθιστοριογραφίας.
Ο καμβάς πάνω στον οποίο στήνεται η πλοκή του βιβλίου είναι η Χίος των αρχών του 19ου αιώνα, λίγο πριν κι αφότου αρχίσει η Επανάσταση του 1821.
Χαρακτηριστικό της Χίου μέχρι και σήμερα είναι η παραγωγή της Μαστίχας, το δάκρυ του σκίνου που λέει και το εξώφυλλο, ή αλλιώς του μαστιχιού όπως ονομάζεται απ’ τους ντόπιους. Η Μαστίχα με το ιδιαίτερο, μεθυστικό της άρωμα διαπερνά ολόκληρο το βιβλίο, από τον τίτλο που προφανώς λογοπαίζει η Μαστίχα με κάτι που ο αναγνώστης θα ανακαλύψει μέσα στο κείμενο μέχρι το δικό της ρόλο μέσα την εξέλιξη της ιστορίας.
Το βιβλίο ξεκινάει με μια σκληρή θα έλεγα σκηνή στα 1773 που έρχεται να ορίσει και το ιστορικό πλαίσιο. Η Ελλάδα τουρκοκρατείται αλλά στη Χίο έχουν παραχωρηθεί προνόμια, συνθήκες ημι-αυτονομίας και προστασία από το Σουλτάνο ακριβώς γιατί κερδίζει από την παραγωγή κι εμπορία της Μαστίχας που του παράγουν οι υπόδουλοι Χιώτες. Μοιραία το καθεστώς αυτό έχει επιδαψιλεύσει προνόμια, πλούτο κι εξουσία στους πρόκριτους του νησιού που βάθυναν το χάσμα με τον υπόλοιπο πληθυσμό. Το νησί είναι γεμάτο με πλούσια αρχοντικά των αφεντάδων κι άπειρους δούλους που τα υπηρετούν.
Σ’ ένα τέτοιο αρχοντικό λοιπόν μπαίνουμε και παρακολουθούμε τις ζωές των ενοίκων του. Και λέω μπαίνουμε διότι η αφηγηματική τεχνική που επιλέγει η συγγραφέας φέρνει τον αναγνώστη στο κέντρο της δράσης, κι όχι απλά αμέτοχο να παρακολουθεί μια αφήγηση. Εκεί, και με άρτιο κινηματογραφικό ρυθμό η προσοχή μας ταλαντεύεται από τις πολυτελείς βεγγέρες των αρχόντων, στις ανίερες σχέσεις, στα ανομολόγητα μυστικά, στο μόχθο της θάλασσας από τη ναυπήγηση πλοίων μέχρι το φωτισμό των μονοπατιών του διεθνούς εμπορίου, το φούντωμα της εκδίκησης, και τις σχέσεις μελών της κάθε οικογένειας μόνο που κανείς δεν ξέρει από πού αρχίζει η κάθε μία και που τελειώνει η άλλη. Δούλες που ξαφνικά βρίσκονται στην τάξη των αρχόντων, κορίτσια με αρχοντική καταγωγή να κατεβαίνουν όλα τα σκαλοπάτια της εξαθλίωσης και της ηθικής κατάπτωσης, κι αδυσώπητα μυστικά που πρέπει να διαφυλαχτούν με κάθε κόστος. Αδιανόητο κόστος.
Η διαχείριση της πλοκής είναι εξαιρετική και δεν διαταράσσεται από την αγωνία του αναγνώστη να ανακαλύψει το ρόλο του κάθε χαρακτήρα αφού η συγγραφέας έχει φροντίσει να μας παραθέσει τα κύρια πρόσωπα της πλοκής με το ρόλο τους πριν ξεκινήσει το μυθιστόρημα.
Έτσι ο αναγνώστης μπορεί να συμμετέχει στην πλοκή με το δικό του ρόλο η εξέλιξη της οποίας είναι πραγματική καταιγιστική. Παράλληλα και με απόλυτη ένταξη μέσα στη μυθιστοριογραφία αναδεικνύονται και σημαντικά επιτεύγματα της επιστήμης της εποχής στην Ιατρική, στη Ναυπηγική κλπ όπως και της Ιστορίας, για παράδειγμα η παρακμή της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, οι διαδρομές της διεθνούς Διπλωματίας κ.α. Η ατμόσφαιρα που περιβάλει τον αναγνώστη ενόσω γυρίζει τις σελίδες καθώς και το συναισθηματικό αποτύπωμα που του αφήνει η κάθε σκηνή είναι πέραν κάθε φαντασίας ή σύγκρισης. Νομίζω ότι δεν είναι δυνατόν να περιγραφεί με λόγια αυτή η εμπειρία αν δεν τη ζήσει κανείς διαβάζοντας το βιβλίο.
Η γλώσσα του κειμένου είναι διανθισμένη με λέξεις της Χιώτικης ντοπιολαλιάς αλλά και των Τούρκων που ζουν δίπλα τους. Αυτό δίνει ανείπωτη ζωντάνια στο κείμενο. Τη μια στιγμή είσαι πίσω από την κουρτίνα και κρυφακούς τους παράνομους εραστές και την επόμενη βρίσκεσαι μέσα στο μαυλομαχαλά κι ακούς όλα εκείνα που δε λέγονται. Αργότερα βρίσκεσαι πάνω στο κατάστρωμα του ιστιοφόρου κι ακούς τον καπετάνιο να δίνει όρντινα και την επόμενη στιγμή βρίσκεσαι να παρακολουθείς τα νέα μέλη της Φιλικής Εταιρίας να δίνουν τον όρκο τους.
Αυτό όμως που ανεβάζει τη «Μαστοιχειώ» σε δυσθεώρητα λογοτεχνικά ύψη είναι η ικανότητα του κειμένου να αναβλύζει προβληματισμό γύρω από το ιστορικό και κοινωνικό πλαίσιο.
Με άλλα λόγια, το κείμενο της Αργυρώς Μαργαρίτη με αξιοσημείωτο θάρρος τραβάει το πέπλο των κοινωνικών συμβάσεων και αφήνει να φανούν βαθιές παθογένειες της εποχής όπως η ανδρική ομοφυλοφιλία κι η στάση της κοινωνίας απέναντί της, η μοιχεία κι η αδιανόητη έκταση κι αποδοχή της, η πορνεία ως αποδεκτός και προτιμητέος τρόπος βιοπορισμού και στο ιστορικό κομμάτι την απροθυμία των προυχόντων να διακινδυνεύσουν τα προνόμια και τον πλούτο τους με αποτέλεσμα να μην είναι τόσο πρόθυμοι να προσχωρήσουν στην Επανάσταση όσο οι υπόλοιποι Έλληνες κι όσο ίσως πιστεύαμε, τη διχόνοια των Ελλήνων απ’ τις αρχές ακόμα του Αγώνα που πριν καλά-καλά ξεκινήσει Χιώτες και Σαμιώτες σήκωσαν δικό τους μπαϊράκι ο καθένας.
Πρόκειται δηλαδή για μια ηθογραφία της εποχής διανθισμένη με πλείστα κοινωνιολογικά και λαογραφικά στοιχεία που φέρνουν στο φως λεπτομέρειες της ζωής των ανθρώπων της Χίου των αρχών του 19ου αιώνα. Η τέχνη της γραφίδας της Μαργαρίτη συνδύασε εξαιρετικά τη μυθιστοριογραφία με την ιστορική καταγραφή και το αποτέλεσμα ήταν ένα βιβλίο που μεταφέρει τον αναγνώστη στη δύνη της Ιστορίας (με γιώτα κεφαλαίο) δίνοντάς του τη δυνατότητα να ζήσει ιστορικές στιγμές, όπως ήταν η μετάβαση από τα ιστιοφόρα καράβια στα ατμοκίνητα βαπόρια, η ωρίμανση της κοινωνίας από την πλήρη άγνοια και τη σκληρή τιμωρία όσων δεν μπορούσε να κατανοήσει μέχρι την έναρξη της μόρφωσης και την αποκατάσταση της θέσης της γυναίκας και πάντως το τέλος της καταδυνάστευσής της ως κατώτερο είδος ανθρώπου απ’ την ανδροκρατούμενη καθεστηκυία τάξη, τις διεργασίες εκείνες που οδήγησαν στο άναμμα της σπίθας της Επανάστασης του ’21, και άλλα. Είναι παντελώς ατελέσφορο και άδικο συνάμα ν’ αρχίσω να προδίδω λεπτομέρειες της πλοκής όταν χρειάστηκαν 540 σελίδες στην Αργυρώ Μαργαρίτη για να δέσει αρμονικά όλα τα παραπάνω. Το σίγουρο είναι πως το βιβλίο που θα διαβάσετε δεν θα μπορείτε να το αφήσετε εύκολα κάτω. Το ενδιαφέρον δεν ατονεί σε καμία στιγμή και συντηρείται εκτός από την πρόοδο της πλοκής και από εγκυκλοπαιδικές γνώσεις όσο και προσωπικό αναστοχασμό.
Κι επιτέλους ποια είναι αυτή η Μαστοιχειώ; Είναι γυναικείο όνομα; Είναι κάποιο αερικό της Χιώτικης λαογραφίας; Ή είναι κάτι άλλο; Την απάντηση φυσικά θα τη βρείτε όταν διαβάσετε το βιβλίο που φέρει για τίτλο το όνομά της και που σας καλώ να το κάνετε. Άλλωστε κάθε βιβλίο της Αργυρώς Μαργαρίτη αποτελεί ένα διαχρονικό στολίδι κάθε βιβλιοθήκης και τεκμήριο εκτίμησης της καλής λογοτεχνίας.
4,0/5,0
