Βιβλιοκριτική • Καπνός και Έρωτας | Δάφνη Μπερμπέρη-Κρυστάλλη | Εκδόσεις Έξη
Γράφει η Ιωάννα Σταθοπούλου
Ένα μυθιστόρημα μνήμης, τραύματος και λύτρωσης.
Στο «Καπνός και Έρωτας» της που κυκλοφορεί από τις Εκδόσεις Έξη με φόντο τη Μικρασιατική Καταστροφή και τη μετέπειτα εγκατάσταση των προσφύγων στην Καβάλα, τη «γη του καπνού», η συγγραφέας Δάφνης Μπερμπέρη-Κρυστάλλη αφηγείται την πολυτάραχη ζωή της Αρχοντής. Μιας γυναίκας που ξεριζώνεται, χάνει, μισεί, επιβιώνει, σιωπά και πληγώνεται ξανά και ξανά, κουβαλώντας μέσα της ένα βάρος που περνά σαν κατάρα από γενιά σε γενιά. Μοναδικό της καταφύγιο, το αγέννητο παιδί της και η υπόσχεση που δίνει στον άντρα της ότι θα παλέψει ό,τι κι αν γίνει.
Στο «Καπνός και Έρωτας» η προσφυγιά δεν λειτουργεί απλώς ως ιστορικό πλαίσιο, αλλά και ως υπαρξιακό τοπίο. Γίνεται εσωτερικό τραύμα, μνήμη που δεν επουλώνεται, πληγή που διαμορφώνει χαρακτήρες και καθορίζει επιλογές. Η συγγραφέας εντάσσει τα ιστορικά στοιχεία με διακριτικότητα και σεβασμό, χωρίς να βαραίνει την αφήγηση, αφήνοντας την Ιστορία να υπηρετεί την ανθρώπινη μοίρα και όχι να την επισκιάζει.
Η μετάβαση από τα Αλάτσατα της Μικράς Ασίας στην Καβάλα δεν είναι μόνο γεωγραφική. Είναι ψυχική και βαθιά υπαρξιακή. Είναι η μετάβαση από την απώλεια στην επιβίωση, από τον πόνο στην ανάγκη για ρίζες, από το παρελθόν σε ένα παρόν που τόσο συχνά κουβαλά τα φαντάσματά του.
Η Αρχοντή είναι μια ηρωίδα σμιλεμένη από πληγές. Δεν ζητά τη συμπάθεια του αναγνώστη αλλά την κερδίζει. Δεν είναι φωτεινή, ούτε εύκολη. Είναι τραυματισμένη, σκληρή, πολλές φορές άδικη. Το μίσος φωλιάζει μέσα της, δυναμώνει, την οδηγεί σε λανθασμένες αποφάσεις και τη φυλακίζει σε μια ζωή μισή.
Κι όμως, μέσα στο σκοτάδι της, υπάρχει ένα αντίβαρο. Η εγγονή της. Ένα παιδί που λειτουργεί αθόρυβα ως σύμβολο ελπίδας, επανεκκίνησης και λύτρωσης. Μέσα από αυτή τη σχέση, η συγγραφέας θέτει ένα από τα πιο καίρια ερωτήματα του βιβλίου. Μπορεί η αγάπη να σπάσει τον κύκλο του μίσους; Μπορεί ποτέ η αλήθεια, όσο οδυνηρή κι αν είναι, να οδηγήσει στη συγχώρεση;
Ένα από τα μεγάλα πλεονεκτήματα του μυθιστορήματος είναι ο τρόπος με τον οποίο η Μπερμπέρη-Κρυστάλλη αποφεύγει συνειδητά τον εύκολο μελοδραματισμό. Δεν εξιδανικεύει τον πόνο, δεν «φορτώνει» την αφήγηση με υπερβολές για να συγκινήσει. Αντίθετα, κρατά τις ισορροπίες και παρουσιάζει πρόσωπα πειστικά, ανθρώπινα, με σκέψεις και πράξεις που πηγάζουν οργανικά από τις συνθήκες ζωής τους.
Ο ρεαλισμός της δεν είναι σκληρός για να σοκάρει, αλλά απόλυτα ειλικρινής. Γι’ αυτό και η ανάγνωση γίνεται τόσο οικεία κι ο αναγνώστης αναγνωρίζει στιγμές, συμπεριφορές, συναισθήματα. Βλέπει τη ζωή μέσα από τις αντιφάσεις της.
Σε σύγκριση με τα προηγούμενα έργα της «Σαν κόκκινο γλυκό κρασί» και «Αυτό που μου ’μαθες εσύ», το «Καπνός και Έρωτας» φανερώνει μια σαφή συγγραφική ωριμότητα. Η πένα της συγγραφέως είναι πιο γειωμένη, πιο μεστή, πιο συνειδητοποιημένη. Η ιστορία δεν στηρίζεται πια μόνο στο συναίσθημα, αλλά σε μια βαθιά κατανόηση της ανθρώπινης ψυχής και της συλλογικής μνήμης.
Συμπερασματικά, το «Καπνός και Έρωτας» είναι ένα μυθιστόρημα βγαλμένο από την ίδια τη ζωή. Ένα βιβλίο που μιλά για τον ξεριζωμό, το μίσος, την επιμονή, την υπόσχεση, την οικογένεια, τη μνήμη και τελικά για τη δύσκολη, αλλά αναγκαία, διαδρομή προς τη λύτρωση. Είναι ένα έργο που διαβάζεται με συγκίνηση, αλλά και με στοχασμό και αξίζει να αναζητήσει κανείς, όχι μόνο για την ιστορία του, αλλά για όσα ψιθυρίζει ανάμεσα στις γραμμές του.
