Η ηθοποιός και σκηνοθέτης Μαρία Καραμάνη απαντά στις ερωτήσεις που της θέτει ο Κωνσταντίνος Μανίκας, με αφορμή την παράσταση “Άτα, Άτα Χρώματα”.

Μια παράσταση για βρέφη με τίτλο “Άτα, Άτα Χρώματα” στο θέατρο Ελένη Ερήμου. Πώς θα την περιγράφατε συνοπτικά; 

Το «Άτα Άτα Χρώματα» είναι μια παράσταση σχεδιασμένη ειδικά για πολύ μικρά παιδιά, από 6 μηνών έως 2 ετών, αλλά και για τους φροντιστές που τα συνοδεύουν.

Θα την περιέγραφα ως έναν πρώτο, τρυφερό περίπατο στον κόσμο του θεάτρου.

Η Πλιτς και η Πλατς οδηγούν τα παιδιά σε ένα «χρωματοπεριβόλι», όπου μέσα από τη μουσική, την κίνηση, τα αντικείμενα και το παιχνίδι ανακαλύπτουν χρώματα, φρούτα, λαχανικά και ζωάκια. Αυτό που μας ενδιαφέρει περισσότερο δεν είναι τα παιδιά να παρακολουθούν απλώς μια ιστορία, αλλά να αισθάνονται ότι αποτελούν μέρος της.

Να μπορούν να κοιτάξουν, να ακούσουν, να αγγίξουν και να συνδεθούν με τον γονέα ή τον φροντιστή τους.

Ποιες είναι δυσκολίες στο να δημιουργηθεί μια παράσταση για τόσο ειδικό κοινό; 

Ίσως η μεγαλύτερη πρόκληση είναι ότι απευθυνόμαστε σε ένα κοινό που δεν μπορεί και δεν πρέπει να λειτουργήσει με τους συμβατικούς κανόνες του θεάτρου. Ένα βρέφος θα κινηθεί, θα αντιδράσει αυθόρμητα, θα θελήσει να αγγίξει κάτι ή μπορεί απλώς να παρατηρεί.

Επομένως, η παράσταση πρέπει να δημιουργεί χώρο για όλες αυτές τις αντιδράσεις.

Παράλληλα, χρειάζεται ιδιαίτερη προσοχή στην ασφάλεια, στην ένταση και στην ποιότητα των ερεθισμάτων, αλλά και στον ίδιο τον χώρο. Γι’ αυτό οι θεατές κάθονται σε κύκλο, πάνω σε μαξιλάρες, οι παραστάσεις γίνονται με περιορισμένο αριθμό βρεφών και συνοδών και δίνεται μεγάλη σημασία στην καθαριότητα και στην ασφάλεια του χώρου και των αντικειμένων με τα οποία έρχονται σε επαφή τα παιδιά.

Ποιες παραμέτρους έπρεπε να λάβετε υπόψη και ποιες συνεργασίες να αναζητήσετε;

Από την αρχή ήταν σημαντικό να θυμόμαστε ότι δεν δημιουργούμε απλώς μια θεατρική παράσταση σε μικρότερη κλίμακα.

Δημιουργούμε μια εμπειρία για μια πολύ συγκεκριμένη αναπτυξιακή ηλικία. Έπρεπε επομένως η μουσική, η κίνηση, τα αντικείμενα, οι εικόνες και γενικότερα τα αισθητηριακά ερεθίσματα να ανταποκρίνονται στις ανάγκες των βρεφών.

Γι’ αυτό και η συνεργασία με ανθρώπους που γνωρίζουν σε βάθος την πρώιμη παιδική ηλικία ήταν πολύ σημαντική.

Η παιδαγωγική προσέγγιση της παράστασης σχεδιάστηκε σε συνεργασία με τη Φωτεινή Καραγρηγόρη, δημιουργό του Lemonhood.gr, παιδαγωγό πρώιμης παιδικής ηλικίας, πρόεδρο του Συλλόγου Θετικής Διαπαιδαγώγησης Ελλάδας και συγγραφέα σε θέματα γονεϊκότητας (MSSc Child Studies, MEd).

Επίσης, και εγώ η συμπαίκτριά μου, Μαρία Μανόνα, είμαστε ηθοποιοί με θεατροπαιδαγωγική κατάρτιση. Η Μαρία είναι θεατρολόγος, απόφοιτη του Τμήματος Θεατρικών Σπουδών του Πανεπιστημίου Πατρών, ενώ εγώ έχω φοιτήσει στη Σχολή Παιδαγωγικής Θεάτρου & Θεατρικού Παιχνιδιού «Λάκης Κουρετζής».

Έτσι, η θεατροπαιδαγωγική ματιά αποτελεί ουσιαστικό κομμάτι τόσο της καλλιτεχνικής μας ταυτότητας όσο και του τρόπου με τον οποίο προσεγγίζουμε τα παιδιά μέσα από το θέατρο.

Τι σας ώθησε στο να ασχοληθείτε με αυτό το είδος θεάτρου και πώς βλέπετε να εξελίσσεται στο μέλλον;

Αυτό που με γοήτευσε στο Baby Theater είναι η ιδέα ότι το θέατρο μπορεί να απευθυνθεί στον άνθρωπο από τους πρώτους κιόλας μήνες της ζωής του. Ένα βρέφος μπορεί να μη διαθέτει ακόμη τον λόγο ή τον τρόπο με τον οποίο εμείς οι ενήλικες αντιλαμβανόμαστε μια θεατρική αφήγηση, διαθέτει όμως όλες του τις αισθήσεις, την περιέργεια, την ανάγκη για εξερεύνηση και, κυρίως, την ανάγκη για σύνδεση.

Η δική μου θεατροπαιδαγωγική κατάρτιση με έκανε να βλέπω πάντα το θέατρο όχι μόνο ως καλλιτεχνικό γεγονός, αλλά και ως έναν χώρο επικοινωνίας, παιχνιδιού και ανακάλυψης. Στο Baby Theater όλα αυτά αποκτούν μια ιδιαίτερη διάσταση, γιατί ουσιαστικά δημιουργείς τις συνθήκες για μία από τις πρώτες συναντήσεις ενός παιδιού με τη θεατρική τέχνη.

Υπάρχει όμως και μία ακόμη πλευρά που θεωρώ πολύ σημαντική: οι ίδιοι οι γονείς. Οι πρώτοι μήνες με ένα βρέφος αλλάζουν ριζικά την καθημερινότητα μιας οικογένειας και οι επιλογές για μια έξοδο που να είναι ταυτόχρονα ευχάριστη, δημιουργική και κατάλληλη για ένα τόσο μικρό παιδί είναι περιορισμένες.

Το Baby Theater μπορεί να αποτελέσει μια όμορφη αφορμή για τους νέους γονείς να βγουν από το σπίτι, να αλλάξουν παραστάσεις και να μοιραστούν με το παιδί τους μια εμπειρία ψυχαγωγίας, δημιουργίας, επαφής και σύνδεσης.

Εδώ, νομίζω ότι αξίζει να αναφερθούμε ιδιαίτερα στις νέες μητέρες.

Συχνά είναι οι μικρές ηρωίδες αυτής της περιόδου, σε μια απαιτητική φάση κατά την οποία μεγάλο μέρος της καθημερινότητάς τους περιστρέφεται γύρω από τις ανάγκες του μωρού. Έχουν κι εκείνες ανάγκη από ερεθίσματα, από ψυχαγωγία, από μια όμορφη έξοδο, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι πρέπει να αποχωριστούν το μωρό τους.

Μου αρέσει πολύ η σκέψη ότι για 45 λεπτά μπορούμε να δημιουργήσουμε έναν χώρο στον οποίο δεν ψυχαγωγείται μόνο το παιδί, αλλά παιδί και γονέας βιώνουν κάτι όμορφο μαζί.

Γι’ αυτό πιστεύω ότι το Baby Theater έχει πολλά περιθώρια εξέλιξης. Θα ήθελα να το δω να αποκτά ακόμη μεγαλύτερη παρουσία στην Ελλάδα, όχι απλώς ως θέατρο «για πολύ μικρά παιδιά», αλλά ως μια ολοκληρωμένη εμπειρία για το παιδί και τον ενήλικα που το συνοδεύει. Έναν χώρο όπου συναντιούνται η τέχνη, η παιδαγωγική, το παιχνίδι και, πάνω απ’ όλα, η ανθρώπινη σύνδεση.

Χρησιμοποιούνται αρκετά οι παραστατικές τέχνες στην εκπαιδευτική διαδικασία; Τι και πώς θα έπρεπε να βελτιωθεί;

Οι παραστατικές τέχνες έχουν μπει περισσότερο στην εκπαιδευτική διαδικασία τα τελευταία χρόνια, θεωρώ όμως ότι υπάρχει ακόμη πολύς δρόμος για να αξιοποιηθούν ουσιαστικά και συστηματικά. Το θέατρο, η μουσική, η κίνηση και το θεατρικό παιχνίδι δεν θα έπρεπε να αντιμετωπίζονται ως μια ευχάριστη «παρένθεση» από τη μάθηση, αλλά ως πολύτιμα εργαλεία της ίδιας της εκπαιδευτικής διαδικασίας.

Πολλές φορές έχω ακούσει την άποψη ότι τέτοιες ειδικότητες δεν είναι απαραίτητες στο δημόσιο σχολείο και ότι αποτελούν κατά κάποιον τρόπο «πολυτέλεια» της ιδιωτικής εκπαίδευσης. Και ομολογώ ότι αυτή η αντίληψη με θυμώνει. Η επαφή ενός παιδιού με την τέχνη, τη μουσική, το θέατρο και τη δημιουργική έκφραση δεν μπορεί και δεν πρέπει να θεωρείται πολυτέλεια. Θα έπρεπε να αποτελεί αναπόσπαστο κομμάτι της εκπαίδευσης και να είναι προσβάσιμη σε όλα τα παιδιά.

Μακάρι, μάλιστα όσο το δυνατόν περισσότερα μαθήματα να μπορούσαν να προσεγγίζονται μέσα από τη βιωματική μάθηση και το παιχνίδι. Πιστεύω ότι τότε τα παιδιά θα αγαπούσαν περισσότερο το σχολείο, θα συμμετείχαν πιο ενεργά και η γνώση δεν θα περιοριζόταν τόσο συχνά στην αποστήθιση και στην «παπαγαλία». Όταν ένα παιδί βιώνει κάτι, όταν καλείται να παίξει, να φανταστεί, να συνεργαστεί και να δημιουργήσει, η μάθηση αποκτά άλλο νόημα.

Γιατί, τελικά, εκπαίδευση δεν είναι μόνο τα Μαθηματικά και η Γλώσσα. Είναι και η φαντασία, η τέχνη, η μουσική, η έκφραση, η συνεργασία και η καλλιέργεια της αισθητικής. Το σχολείο δεν έχει μόνο την ευθύνη να μεταδώσει γνώσεις· έχει και την ευθύνη να συμβάλει στη διαμόρφωση των αυριανών πολιτών. Πολιτών με καλλιέργεια, κρίση, άποψη, ευαισθησία και επαφή με τον πολιτισμό.

Και ίσως αυτό είναι που θα ήθελα περισσότερο να αλλάξει: να πάψουμε να αντιμετωπίζουμε την τέχνη στην εκπαίδευση ως κάτι «επιπλέον» και να αρχίσουμε να τη βλέπουμε ως κάτι ουσιαστικό για την ανάπτυξη ενός ολοκληρωμένου ανθρώπου.

Ποιο πιστεύετε ότι είναι το κεντρικό μήνυμα που θα αποκομίσουν οι θεατές;

Δεν ξέρω αν θα το ονόμαζα ακριβώς «μήνυμα», γιατί ειδικά όταν απευθύνεσαι σε τόσο μικρά παιδιά, θεωρώ ότι μεγαλύτερη σημασία έχει το βίωμα. Αν όμως έπρεπε να κρατήσω κάτι ως κεντρικό άξονα της παράστασης, αυτό θα ήταν η χαρά της ανακάλυψης και της σύνδεσης.

Μέσα από τα χρώματα, τη μουσική, την κίνηση, τα αντικείμενα και το παιχνίδι, θέλουμε τα παιδιά να ανακαλύψουν τον κόσμο με τον πιο φυσικό τρόπο που γνωρίζουν: μέσα από τις αισθήσεις τους. Να παρατηρήσουν, να αγγίξουν, να ακούσουν, να κινηθούν, να νιώσουν ελεύθερα να αντιδράσουν και να συμμετέχουν με τον δικό τους τρόπο.

Ταυτόχρονα, όμως, για εμάς εξίσου σημαντική είναι η κοινή εμπειρία με τον γονέα ή τον φροντιστή. Στην καθημερινότητα πολλές φορές είμαστε δίπλα στα παιδιά μας, χωρίς απαραίτητα να είμαστε πραγματικά μαζί τους. Στην παράσταση θέλουμε για λίγο να αφήσουμε στην άκρη όλα τα υπόλοιπα και να δημιουργήσουμε έναν μικρό χώρο και χρόνο όπου παιδί και ενήλικας μπορούν να παίξουν, να γελάσουν, να κοιταχτούν, να επικοινωνήσουν και να ανακαλύψουν κάτι μαζί.

Λείπουν οι πρωτότυπες ιδέες από τον θεατρικό χώρο και τι χρειάζεται για να αναπτυχθεί περαιτέρω;

Δεν πιστεύω ότι λείπουν οι πρωτότυπες ιδέες από τον θεατρικό χώρο. Το αντίθετο· υπάρχουν πολλοί δημιουργικοί άνθρωποι, νέες φωνές και καλλιτέχνες που θέλουν να πειραματιστούν και να προτείνουν διαφορετικά πράγματα. Αυτό που ίσως λείπει περισσότερο είναι οι συνθήκες που θα επιτρέψουν σε αυτές τις ιδέες να δοκιμαστούν, να εξελιχθούν και τελικά να φτάσουν στο κοινό.

Το θέατρο χρειάζεται τόλμη και ελευθερία. Χρειάζεται να μη φοβόμαστε να απευθυνθούμε σε διαφορετικά κοινά, να αναζητήσουμε νέες θεματικές και νέες μορφές έκφρασης, ακόμη κι αν στην αρχή δεν γνωρίζουμε ποια θα είναι η ανταπόκριση. Και το Baby Theater είναι ένα τέτοιο παράδειγμα: ποιος είπε ότι ένα βρέφος έξι μηνών δεν μπορεί να είναι θεατής; Ίσως δεν παρακολουθεί μια παράσταση όπως ένας ενήλικας, αλλά βλέπει, ακούει, αισθάνεται, αντιδρά και συμμετέχει με τον δικό του τρόπο.

Από την άλλη πλευρά, για να αναπτυχθεί πραγματικά το θέατρο χρειάζεται και ουσιαστική στήριξη στους δημιουργούς. Μια πρωτότυπη ιδέα από μόνη της δεν αρκεί. Χρειάζεται χρόνος για έρευνα και πρόβες, κατάλληλοι χώροι, συνεργασίες, οικονομικοί πόροι και κυρίως η δυνατότητα να πειραματιστείς χωρίς να είσαι αναγκασμένος από την πρώτη στιγμή να σκέφτεσαι αποκλειστικά με όρους εμπορικής επιτυχίας.

Θα ήθελα επίσης να βλέπω περισσότερες γέφυρες ανάμεσα στο θέατρο και σε άλλους χώρους την εκπαίδευση, την παιδαγωγική, τη μουσική, την κίνηση, ακόμη και διαφορετικές επιστημονικές ειδικότητες.

Πιστεύω πολύ στις συνεργασίες, γιατί όταν συναντιούνται άνθρωποι με διαφορετικές γνώσεις και διαφορετικό τρόπο σκέψης, μπορούν να προκύψουν πραγματικά ενδιαφέροντα πράγματα.

Οπότε, για μένα, το ζητούμενο δεν είναι τόσο να «βρούμε» περισσότερες πρωτότυπες ιδέες.

Οι ιδέες υπάρχουν. Χρειάζεται να δημιουργήσουμε περισσότερο χώρο για να τολμήσουν να υπάρξουν και πάνω στη σκηνή και φυσικά όρεξη για δουλειά και κοινό όραμα!

Ποια είναι τα επόμενα σχέδιά σας και ποιο το μεγαλύτερο καλλιτεχνικό όνειρο σας;

Το πιο άμεσο σχέδιο μου είναι το «Άτα Άτα Χρώματα» να ανοίξει τα φτερά του και να ταξιδέψει. Να βγει έξω από τους τοίχους του θεάτρου και να φτάσει σε δήμους, στην περιφέρεια, σε μικρές πόλεις, σε μέρη όπου ίσως ένα παιδί να μην έχει τόσο εύκολα την ευκαιρία ή την δυνατότητα να ζήσει την πρώτη του θεατρική εμπειρία.

Θα ήθελα να ταξιδέψουν μαζί του τα χρώματα, οι μουσικές, τα τραγούδια και η χαρά του και να συναντήσουν όσο το δυνατόν περισσότερες οικογένειες. Να έρθουν νέοι γονείς με τα μωρά τους και για λίγο, να αφήσουν έξω από την πόρτα την κούραση και την ένταση της καθημερινότητας.

Μακάρι να υπάρξει ενδιαφέρον από δήμους και δημόσιους φορείς και να μας βοηθήσουν να καταφέρουμε να συναντήσουμε όσα πιο πολλά νέα ζευγάρια με το μωρά τους γίνεται!

Όσο για το μεγαλύτερο καλλιτεχνικό μου όνειρο, κάποια στιγμή θα ήθελα να δημιουργήσω μια παράσταση για ενήλικες βασισμένη, κατά έναν παράξενο τρόπο, στην ελευθερία του Baby Theater.

Μια παράσταση όπου κανείς δεν θα φοβάται αν γελάσει λίγο πιο δυνατά. Όπου θα μπορεί να τραγουδήσει χωρίς να σκέφτεται αν τραγουδά σωστά, να κινηθεί χωρίς να αναρωτιέται ποιος τον κοιτάζει, να εκφραστεί χωρίς να φοβάται την κρίση. Να αφήσει, έστω για λίγο, στην άκρη την εικόνα που έχει μάθει να δείχνει στον κόσμο. Να κάθονται σε μαξιλάρες στο πάτωμα γιατί όχι;

Γιατί όσο παρατηρώ τα βρέφη μέσα στην παράσταση, τόσο σκέφτομαι πόσο ελεύθερα είναι. Αν χαρούν, θα γελάσουν. Αν ενθουσιαστούν, θα φωνάξουν. Αν ακούσουν μια μουσική που τα παρασύρει, θα κινηθούν. Δεν αναρωτιούνται αν «επιτρέπεται». Απλώς υπάρχουν μέσα στη στιγμή.

Ίσως αυτό να είναι τελικά το μεγαλύτερο καλλιτεχνικό μου όνειρο: να φτιάξω κάποτε μια παράσταση που θα μας επιτρέψει να ξαναγίνουμε, για λίγο, τόσο ελεύθεροι όσο ένα παιδί. Να μπούμε ενήλικες και να βγούμε λίγο πιο ανάλαφροι, λίγο πιο αληθινοί, λίγο πιο κοντά σε εκείνο το κομμάτι του εαυτού μας που κάποτε ήξερε να χαίρεται χωρίς να αναρωτιέται γιατί.

Μια παράσταση που δεν θα τελειώνει μόνο με ένα χειροκρότημα, αλλά με ειπωμένες αλήθειες και ανάταση ψυχής.