Γιατί το Νόμπελ Λογοτεχνίας αγαπά το σκοτάδι και ξεχνά το φως

Γράφει ο Νίκος Ναούμης, πολιτικός επιστήμονας – συγγραφέας

Κάθε φορά που ανακοινώνεται το Νόμπελ Λογοτεχνίας, επανέρχεται η ίδια απορία. Γιατί οι μεγάλοι θεσμοί της λογοτεχνίας στρέφονται τόσο συχνά προς συγγραφείς που περιγράφουν τη φθορά, τη μοναξιά, την αποσύνθεση του ανθρώπου;

Γιατί μοιάζει να επιβραβεύεται το σκοτάδι, σαν να είναι το μόνο μέτρο του βάθους;

Η περίπτωση του φετινού βραβευμένου, του Ούγγρου Λάσλο Κρασναχορκάι, είναι χαρακτηριστική. Η Σουηδική Ακαδημία τον τίμησε «για ένα επιβλητικό έργο με οραματικό χαρακτήρα, που επιβεβαιώνει μέσα από τον αποκαλυψιακό του τρόμο τη δύναμη της τέχνης». Ήδη από τη διατύπωση, διαφαίνεται η εμμονή της εποχής να αναζητά το μεγαλείο μέσα στην καταστροφή. Ο συγγραφέας θεωρείται σπουδαίος όχι επειδή προσφέρει φως, αλλά επειδή αντέχει να κοιτάξει το σκοτάδι χωρίς να τρελαθεί.

Η λογοτεχνία ανέκαθεν συνομιλούσε με την τραγωδία. Ο Σοφοκλής, ο Σαίξπηρ, ο Ντοστογιέφσκι έδειξαν πως η ψυχή του ανθρώπου αποκαλύπτεται πληρέστερα μέσα στην οδύνη. Στις μέρες μας όμως, η απόγνωση, έχει σχεδόν ανακηρυχθεί σε μέτρο αξίας. Οι συγγραφείς που τολμούν να μιλήσουν για την ομορφιά, την αντοχή, τη χαραμάδα του φωτός, αντιμετωπίζονται συχνά με συγκατάβαση, σαν να τους λείπει βάθος. Είναι σαν να αποφάσισε ο σύγχρονος κόσμος ότι η ελπίδα είναι επιπολαιότητα και ο πεσιμισμός σοφία.

Η Σουηδική Ακαδημία, από τον Μπέκετ ως τη Τοκάρτσου, δείχνει μια σταθερή προτίμηση προς εκείνους που αποτυπώνουν τη ματαιότητα, τη σιωπή, την ερημία του πολιτισμού.

Ίσως επειδή ο σημερινός άνθρωπος ζει διαρκώς με την αίσθηση ενός επερχόμενου τέλους. Οι πόλεμοι, η οικολογική αγωνία, η ψυχική αποξένωση, η διαρκής ταχύτητα του ψηφιακού κόσμου τρέφουν μια βαθιά μελαγχολία. Οι επιτροπές, ως καθρέφτες της εποχής, αναζητούν δημιουργούς που μπορούν να την μεταμορφώσουν σε τέχνη.

Ωστόσο, η πραγματική λογοτεχνία δεν είναι υποχρεωμένη να υπηρετεί το σκοτάδι. Η αλήθεια του ανθρώπου δεν βρίσκεται μόνο στην πτώση, αλλά και στην επιμονή να σηκωθεί. Η μεγάλη τέχνη δεν μετριέται με το βάρος της θλίψης, αλλά με την καθαρότητα του βλέμματος. Ο συγγραφέας μπορεί να περιγράψει την οδύνη χωρίς να της υποταχθεί, να φωτίσει την καταστροφή χωρίς να αρνηθεί τη ζωή.