Βιβλιοκριτική • Νικόλαος Παπανάς | Στρογγυλές γωνίες | Εκδόσεις Ιωλκός
Γράφει η Ιωάννα Σταθοπουλου
Η ποιητική συλλογή Στρογγυλές γωνίες του Νικόλαου Παπανά που κυκλοφορεί από τις Εκδόσεις Ιωλκός, κινείται με πειθαρχία, μεθοδικότητα και μια σχεδόν εμμονική ανάγκη να λειάνει τις αιχμές της εμπειρίας χωρίς να τις ακυρώσει. Ο τίτλος λειτουργεί ως κλειδί ανάγνωσης. Οι γωνίες παραμένουν, αλλά έχουν υποστεί επεξεργασία. Δεν κόβουν, αφήνουν όμως το ίχνος τους.
Η συλλογή οργανώνεται αυστηρά σε τέσσερις ενότητες των επτά ποιημάτων. Η αριθμητική αυτή ακρίβεια, υποθέτω, πως είναι μέρος της ποιητικής στάσης του Παπανά. Βλέπουμε πως πρόκειται για έναν ποιητή που πιστεύει στη δομή, στη μορφή, στο μέτρο, ακόμη και όταν το περιεχόμενο μιλά για απώλεια, έρωτα, ματαίωση ή θάνατο. Ίσως η πειθαρχία να λειτουργεί εδώ ως άμυνα απέναντι στο συναισθηματικό χάος.
Ένας από τους βασικούς άξονες της συλλογής είναι ο έρωτας, όχι όμως ως ρομαντική έξαρση, αλλά ως πεδίο διαρκούς διαπραγμάτευσης αξιών. Στη «Νομισματική πολιτική του έρωτα» ο έρωτας μετατρέπεται σε οικονομικό σύστημα, σε απόθεμα δακρύων, σε επένδυση χωρίς εγγύηση. Ο Παπανάς δεν εξιδανικεύει τον έρωτα. Εδώ συναντάμε έναν έρωτα που κοστίζει, φθείρει κι αφήνει ρέστα που δεν επιστρέφονται. Η γλώσσα του παραμένει καθαρή, με εικόνες καθημερινές που όμως φορτίζονται υπαρξιακά.
Παράλληλα, έντονη είναι η μετα-ποιητική συνείδηση της συλλογής. Ποιήματα όπως «Συλλέγω μόνο λέξεις», «Μα προπαντός», «Ο θάνατος των αντιτύπων» δεν μιλούν απλώς για ποίηση, αλλά αναμετρώνται με το ίδιο το υλικό της. Οι λέξεις παρουσιάζονται ως εύθραυστα αντικείμενα, ως εργαλεία που φθείρονται από την υπερβολική χρήση, αλλά και ως το μοναδικό καταφύγιο απέναντι στη φθορά. Η ποίηση δεν σώζει. Καταγράφει! Και αυτή η επίγνωση προσδίδει στο έργο του ποιητή μια ήρεμη, αλλά επίμονη σοβαρότητα.
Ιδιαίτερη σημασία έχει η διακειμενικότητα της συλλογής. Οι αναφορές σε Rimbaud, Racine, Vivaldi, Fitzgerald, Ronsard ενσωματώνονται οργανικά στο ποιητικό σώμα, ως συνομιλίες με προϋπάρχοντα έργα και αισθητικές. Στο «La follia», η μουσική του Vivaldi μετατρέπεται σε μεταφορά της ανθρώπινης μοίρας. Στο «Tender is the night», το μυθιστόρημα του Fitzgerald γίνεται μια μνήμη φθαρμένη, σχεδόν άπιαστη. Η ποίηση εδώ αναγνωρίζει ότι γεννιέται μέσα σε ένα συνεχές πολιτισμικό πεδίο.
Ο θάνατος, τέλος, εμφανίζεται στην ποιητική συλλογή ως ήσυχη βεβαιότητα. Στον «Θάνατο των αντιτύπων» και στον «Θάνατο των ναυαγών» ο Παπανάς αντιμετωπίζει τη φθορά με ψυχραιμία και με μια σχεδόν ειρωνική αποδοχή. Δεν υπάρχει δραματοποίηση, αλλά παρατήρηση. Ο ποιητής μοιάζει να γνωρίζει ότι ακόμη και ο θάνατος, όταν περάσει από τη γλώσσα, χάνει μέρος της αγριότητάς του και γίνεται κι αυτός μια στρογγυλεμένη γωνία.
Η Στρογγυλές γωνίες είναι μια συλλογή ώριμη, με σαφή ποιητική ταυτότητα που χαρακτηρίζεται από συνέπεια, τεχνική επάρκεια και στοχαστικό βάθος. Ο Νικόλαος Παπανάς καταθέτει ένα βιβλίο που συνομιλεί σοβαρά με την παράδοση, χωρίς να εγκλωβίζεται σε αυτήν, και που επιβεβαιώνει ότι η σύγχρονη ποίηση μπορεί ακόμη να είναι χώρος σκέψης, ακρίβειας και ουσιαστικής συγκίνησης μέσα από δραματικούς μονόλογους, χαϊκού, σονέτα, λυρικά ποιήματα και επιγράμματα.
