Γράφει η Μαρία Σκαμπαρδώνη

Η στέρηση της ελευθερίας αποτελεί, διαχρονικά, μία από τις μεγαλύτερες τιμωρίες που επιβάλλει το Κράτος ως μέσο σωφρονισμού προς όσους προβαίνουν σε σοβαρά αδικήματα και κακουργήματα.

Ωστόσο, η επιβολή της τιμωρίας δεν ήταν πάντοτε η ίδια. Υπάρχει διαφοροποίηση ανάλογα την εποχή και παρατηρείται μετατόπιση στο πεδίο τιμωρίας. Παρατηρούμε ότι σε διάφορες εποχές, όπως  τη μοναρχία, η τιμωρία αφορούσε περισσότερο το σώμα του ανθρώπου και τον κοινωνικό του εξευτελισμό. Δημόσια μαστιγώματα και εκτελέσεις που ήταν μία σύντομη και επίπονη σωματικά τιμωρία για τον δράστη.

Η φυλακή, είναι ένας τρόπος σωφρονισμού, ο οποίος προκαλεί δυσκολία και στο σώμα αλλά περισσότερο στην ψυχή του ανθρώπου. Η στέρηση της ελευθερίας αποτελεί ένα από τα μεγαλύτερα δεινά που μπορεί να υποστεί ένας άνθρωπος μέχρι και κοινωνίες ολόκληρες.

Ο Μισέλ Φουκώ στο βιβλίο του “Επιτήρηση και τιμωρία: η γέννηση της φυλακής”, εξετάζει το πώς διαχρονικά οι κοινωνίες επιλέγουν να τιμωρήσουν το έγκλημα και πώς ένας κατάδικος υποβάλλεται σε μεθόδους τόσο τιμωρίας όσο και διαπαιδαγώγησης.

Θα μπορούσαν οι σύγχρονες φυλακές να είναι εξέλιξη των μπουντρουμιών; Όπως επισημαίνει ο Γάλλος στοχαστής, η φυλακή όπως την έχουμε πλέον στο μυαλό μας δεν αποτελεί ανθρωπιστική βελτίωση. Αλλά έναν πιο οριοθετημένο τρόπο άσκησης της εξουσίας η οποία δεν απορρέει από αλτρουιστικά συναισθήματα.

Η προσπάθεια κοινωνικής πειθαρχίας, σύμφωνα με τον Φουκώ διέρχεται και εκείνη μέσα από τις πολιτισμικές αλλαγές και νεωτερικές πεποιθήσεις. Η φυλάκιση αποτελεί, σύμφωνα με τον ίδιο, μία αλλαγή που έρχεται ως συνέπεια του φιλελεύθερου καπιταλισμού και στην ουσία απαιτεί πειθαρχία που εφαρμόζεται και σε άλλους κοινωνικούς χώρους διάδρασης όπως τα στρατόπεδα ή τα σχολεία.

Ο Φουκώ σχολιάζει τη σύγχρονη φυλακή ως μία προσπάθεια εκπαίδευσης της ψυχής του ανθρώπου που βρίσκεται μέσα σε αυτή. Οι ευθύνες, η υπακοή, η επιτήρηση και η περιοριστική κίνηση αντικαθιστούν τις σκληρές και απαξιωτικές σωματικές τιμωρίες του αυταρχικού Μεσαίωνα. 

Ο Φουκώ επισημαίνει παράλληλα ότι από τη γέννηση του ανθρώπου υπάρχει μία τάση ελεγκτικότητας και ελέγχου της ελευθερίας του, μέσα από κανόνες που επιβάλλουν την πειθαρχία και επιδιώκουν τάξη και έλεγχο της ασύδοτης συμπεριφοράς.

Από την απαξίωση του σώματος περάσαμε στην πιο ψυχική τιμωρία με τον περιορισμό του ανθρώπου μέσα σε έναν απομονωμένο χώρο. Ο Φουκώ κάνει εύστοχες παρατηρήσεις για τον τρόπο που διαχρονικά επιβάλλονται ποινές και κατά πόσο οι τρόποι σωφρονισμού επιτυγχάνουν να βοηθήσουν την κοινωνία να περιορίσει το έγκλημα και να καταστείλει τις επικίνδυνες παρορμήσεις μας.